HỒ VĂN

Một trong những đặc điểm kiến trúc truyền thống của Việt Nam đó là môi trường hài hoà của cây cối, nước và nhà cửa. Miếu, đình và chùa thường chỉ cao một tầng, ẩn dưới bóng cây cối và có hồ nước phía trước cổng. Văn Miếu - Quốc Tử Giám cũng mang đậm yếu tố đặc trưng ấy. Trước cổng Văn Miếu có một hồ lớn gọi là hồ Văn; các ngôi nhà được bao bọc bởi vườn cây lâu niên gọi là vườn Giám.

Hồ Văn có diện tích 12.297m2 , giữa hồ có đảo Kim Châu, trên gò dựng Phán Thủy đường là nơi diễn ra các buổi bình thơ văn của nho sĩ kinh thành xưa. Phán Thủy đường nay không còn nhưng trên gò còn 1 tấm bia dựng năm Tự Đức thứ 18 (1865) được tìm thấy trong dịp tu sửa Văn Miếu và nạo vét Hồ Văn. Bài ký trên bia được Hoàng Giáp khoa thi năm 1851 Lê Hữu Thanh soạn nói về việc dựng đình bia Tiến sĩ, sửa sang, nạo vét, cải tạo hồ Văn và năm 1865 Đặng sứ quân xây 1 đình trên gò Kim Châu và đặt tên là Văn hồ đình.

 Hồ này và cả dải đất chạy suốt chiều dài mé Tây của Văn Miếu đều thuộc đất khu vực Văn Miếu. Đến cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX do phân cách địa giới hành chính, khu Văn Miếu lúc đó vẫn thuộc tỉnh Hà Đông. Nhưng khi đất Văn Miếu - Quốc Tử Giám được trao lại cho tỉnh Hà Nội thì bỏ sót lại khu hồ Văn, vì thế năm 1939 các văn thân nho sĩ Hà Nội đã đệ trình Thị trưởng Hà Nội xin Công sứ toàn quyền Hà Nội trả lại hồ Văn vào địa phận Văn Miếu. Năm 1940 thống sứ Bắc Kỳ duyệt cho Hội đồng thành phố Hà Nội ký biên bản trả lại hồ Văn cho Văn Miếu. Sự kiện này đã được khắc bia ghi lại trong “Hoàn Văn hồ bi”. Tấm bia này được soạn năm 1942. Trong khi nạo vét hồ Văn cải tạo hồ Văn ngày 12/2/1998 tấm bia này đã được tìm thấy.

Năm 2017, thành phố Hà Nội đã phê duyệt chủ trương phục dựng tòa Phương Đình trên gò Kim Châu thuộc hồ Văn. Đến năm 2022, tòa Phương Đình mới được hoàn thành mang đến một diện mạo mới cho hồ Văn.

Hạng mục tòa Phương Đình là kiến trúc quan trọng và duy nhất trên gò, nằm ở vị trí trung tâm của gò Kim Châu, trên trục thần đạo của tổng thể khu Di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám, hướng quay theo hướng của các công trình chính. Kiến trúc Phương Đình chồng diêm 2 tầng, 8 mái đặt trên nền cao hơn so với mặt sân. Kết cấu bộ khung gồm 16 cột gỗ cùng hệ thống cột cái, cột quân.

Hai cây si cổ thụ là một trong những thành phần có giá trị lớn nhất trên gò, gắn liền với sự hình thành và phát triển của gò Kim Châu được bảo tồn. Hai bia đá trong khu vực này được di dời sang vị trí mới trong khuôn viên bồn hoa phía Nam gò Kim Châu.

Vị trí cầu đá nằm ở phía Tây Bắc của gò, chia làm 5 nhịp lớn, 4 hàng chân cột, được trang trí chạm khắc với các chủ đề dân gian truyền thống. Cùng với đó, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám thực hiện tôn tạo sân vườn cảnh quan, xây dựng kè hồ, lan can đá gò Kim Châu, chỉnh trang đường đi và cảnh quan khu vực hồ Văn.

Hiện nay Hồ Văn được sử dụng để tổ chức các hoạt động văn hóa như: Hội chữ xuân, hoạt động hè sĩ tử nhí, Hội sách, biểu diễn rối nước, các trò chơi dân gian, trải nghiệm văn hóa, ẩm thực… phong phú và đa dạng, thu hút du khách tới tham quan.